Nói đến những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Bana ở Hoài Ân người ta thường nhắc đến các lễ hội dân gian mang đậm tính cộng đồng; các làn điệu dân ca, dân vũ, nhạc cụ cồng chiêng, hương men rượu cần làm say đắm lòng người dưới ánh lửa bập bùng, kiến trúc nhà Rông có mái cong như hình chiếc rìu tạc vào trời xanh và đặc biệt không quên nhắc đến những trang phục thổ cẩm lung linh sắc màu làm ra từ nghề dệt thủ công truyền thống ở địa phương.

Hoài Ân là huyện trung du có 3 dân tộc Kinh, Bana, H’re sinh sống từ lâu đời. Trong đó, người Bana có 694 hộ với 2.831 người sinh sống ở 2 xã vùng cao là Bok Tới và Đak Mang. Trong quá trình đấu tranh sinh tồn và phát triển,  người Bana ở Hoài Ân đã tạo dựng nên những giá trị lịch sử và truyền thống văn hóa rất đáng tự hào, nối truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, một trong những nét đặc sắc ấy là nghề dệt thủ công truyền thống. Sản phẩm làm ra chủ yếu là chăn đắp, khăn địu con,… và đặc biệt là những bộ trang phục nam, nữ với những họa tiết, hoa văn mang đậm dấu ấn đặc trưng của người Bana. 

Phụ nữ Bana Hoài Ân thi dệt thổ cẩm.

* Nghề kỳ công

Người Bana dệt vải rất kỳ công và tỉ mỉ từ việc tìm sợi, tìm vật liệu tạo màu đến việc ngồi dệt hoàn toàn theo một lộ trình thủ công bằng tay và theo óc tưởng tượng. Để dệt thành một tấm vải, một bộ xiêm, khố, váy, áo… họ cần phải thực hiện 3 công đoạn chính đó là: tìm sợi, nhuộm màu và dệt.Trước đây, người Bana Hoài Ân lấy sợi từ các loại vỏ cây trong rừng như cây k’đôn, k’pông, cây sui, cây khung mang đem ngâm nước cho tơi, xốp, đập dập rồi tước sợi nhỏ, se chỉ bằng một xa quay đơn giản làm từ cây và dây rừng. Sau này họ đã biết trồng cây bông, cây đay để lấy sợi. Sợi được nhuộm bằng nhựa, lá, rễ, vỏ cây rừng.Màu đen thường là màu nền của mỗi tấm vải, của bộ trang phục do họ quan niệm đó là màu của đất, của độ che phủ cây rừng mà suốt đời con người gắn bó. Màu đen được nhuộm từ nhựa cây k’cham và lá cây mô. Màu xanh biểu hiện cho màu của trời, của cây lá rừng được nhuộm bằng nhựa cây truông chây, cây k’pai. Màu đỏ biểu hiện cho màu của máu, của lửa, của sự khát vọng vươn lên được nhuộm bằng nhựa cây k’sang. Màu vàng biểu hiện của ánh sáng mặt trời, kết hợp sự hài hòa giữa thiên nhiên đất trời với cuộc sống con người. Màu này được nhuộm từ vỏ cây k’mết… Công đoạn nhuộm màu cho chỉ cũng là kỳ công. Muốn cho chỉ có màu tươi sáng, ngoài việc tìm các loại nhựa cây, lá cây phù hợp thì việc nấu màu với chỉ ở một nhiệt độ đủ độ chín thích hợp và đem chỉ phơi ngoài trời nắng với thời gian nhất định là việc làm rất khó đối với những người chưa có kinh nghiệm.Ngày nay, việc tìm sợi, nhuộm màu không còn vất vả, mất nhiều thời gian như trước nữa, vì có sợi làm bằng chỉ tổng hợp, màu tươi sáng, mua từ dưới xuôi lên. Tuy nhiên vẫn còn nhiều người tự làm sợi để dệt vì theo họ sản phẩm làm ra từ sợi tự làm đẹp và bền hơn.Bộ khung dệt vải của người Bana khá đơn giản: hai ống nứa dài khoảng 0,6m đến 1m có chức năng căng sợi dọc của thảm vải. Một thanh gỗ có bản rộng từ 10cm đến 20cm, một đầu vát nhọn, có nhiệm vụ luồn sợi đan ngang và hai cạnh được làm tròn nhẵn thành mép mỏng để dập cho sợi ngang khít chặt vào sợi dọc. Một miếng gỗ đẽo cong, ôm sau eo lưng người dệt và nối chặt với các ống nứa căng sợi dọc. Công đoạn dệt tiến hành công phu và rất tỉ mỉ, đòi hỏi người dệt phải có sáng tạo, tinh tế trong việc tạo ra các hoa văn, phân bố màu sắc.Nếu được nhìn họ dệt, thấy những sản phẩm họ làm ra với những hoa văn, họa tiết như hình chữ chi, hình quả trám, hình hoa lá, hình chim thú, hình mặt trời cách điệu… với màu sắc hài hòa nổi lên trên nền vải giữa những sợi dọc sợi ngang thật sắc sảo thì việc nói những người dệt thổ cẩm “vừa là thợ dệt vừa là thợ thêu đầy tài năng” không có gì là quá đáng. 

Chị Đinh Mí Sơn - người dệt vải giỏi ở Bok Tới

* Nghề “mẹ truyền con nối”

Nghề dệt thổ cẩm của người Bana là nghề “mẹ truyền con nối”. Người con gái Bana lớn lên được mẹ dạy cho cách dệt vải, đến tuổi đi “bắt chồng” phải tự tay dệt được bộ váy áo thật đẹp, thật sang để dùng vào các dịp lễ, tết, ngày hội của làng. Nếu ai có bộ váy áo đẹp thì được dân làng đánh giá là người con gái giỏi giang, và sẽ được nhiều chàng trai để mắt. Đó là thước đo về mặt giá trị tinh thần mà trước đây người con gái Bana luôn phấn đấu.Chị Đinh Thị Nhàn, 21 tuổi, ở làng 06 (Đak Mang) tự hào: “Em biết dệt vải khi 17 tuổi, do mẹ dạy. Lúc đầu nhìn mẹ dệt vải thấy thích, hơn nữa mẹ hay bảo con lớn rồi phải học dệt vải thôi, thế là em học và đến nay thạo nghề rồi”. Học dệt vải không khó, nhưng để có một tấm vải đẹp dùng làm váy, áo thì khó đấy. Chị Đinh Mí Khanh, 28 tuổi, ở T2 (BokTới) cho biết: “Khó nhất là lúc phân bố màu sắc ở hàng sợi dọc, sợi ngang và tạo họa tiết hoa văn, nhất là các hoa văn hình nổi, hình cách điệu”. Điều đặc biệt là, khi dệt các hoa văn, họ chỉ dệt theo trí tưởng tượng chứ không thực hiện theo một bản vẽ mẫu cụ thể nào.Theo số liệu điều tra về ngành nghề truyền thống ở xã Bok Tới và Đak Mang thì hầu hết phụ nữ từ 30 tuổi trở lên đều biết dệt thổ cẩm, nhiều chị làm nghề thường xuyên, có tay nghề cao đã truyền dạy cho nhiều con em biết nghề và thạo nghề. Chính các chị là thế hệ làm nhiệm vụ nối truyền nghề dệt thổ cẩm trong làng bản giúp giá trị văn hóa “mặc” truyền thống của dân tộc Bana được duy trì. 

* Duy trì, phát triển được không?

• Võ Chí Hà